ناوه‌نده‌كانی نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌نگده‌ران ده‌كرێنه‌وه‌ ...
ده‌نگه‌كانی یه‌كێتی له‌ سلێمانی وه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌ ‌ ...
كورسی لایەنەكان لەپەرلەمانی توركیا ئاشكرا كرا ...
سه‌رجه‌م ده‌نگه‌كانی كه‌ركوك دروست ده‌رچوون ...
كاندید بۆ هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان تۆمار دەكرێت ...
ئەردۆغان بردیەوەو هەدەپەش سنووری مەرگی بەزاند ...
عیراق له‌ ده‌ره‌وه‌ی نوێنه‌ران و ده‌سه‌ڵاتی گه‌لدایه‌ ...
تۆماركردنی كاندید بۆ پەرلەمان دەستپێدەكات ...
كۆمسیۆن واده‌ی ھه‌ژماركردنه‌وه‌ی ده‌ستی ده‌نگه‌كانی راگه‌یاند ...
هەموو دەنگەکان بە دەست ناژمێردرێنەوە ...
ھەدەپە ٦٧ کورسیی پەرلەمانی بەدەستھێناوە ...
پرۆسەی دەنگدان بۆ سەرۆك كۆمار و پەرلەمانی توركیا دەستیپێكرد ...
دەزگای هەڵبژاردن: لە ئەژماركردنەوەی دەنگەكاندا دەنگمان زیاد دەكات ...
38 قەوارە بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان پەسەندكران ...
یه‌كێتی.. ئه‌و هێزه‌ی بێمنه‌ته‌ له‌ هه‌ژماركردنه‌وه‌ی ده‌نگه‌كان ...
عه‌بادی: سوتاندنی سندوقه‌كانی ده‌نگدان پیلانه‌ بۆ لێدانی وڵات ...
(٦/١) یادی شكاندنی ته‌وقی ترس و تۆقاندنی ڕژێمێكی خوێن ڕێژه‌ ...
43 ساڵه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان خوێن ده‌به‌خشێت ...
ئەنجامی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی 2018 ...
ئەنجامی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عیراق 2018 راگەیەندرا ...
وەفدی یەكێتی ناوەرۆكی كۆبوونەوەكانی بەغدا ئاشكرادەكات ...
وادەی تۆماركردن بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دیاریكرا ...
رێژه‌ی بەشداری لەباشوری كوردستان كەم بووە ...
ئه‌نجامی ده‌نگی لایه‌نه‌كان له سلێمانی و هه‌ولێر ...
بەرنامەی هەڵبژادنی لیستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ژمارە 162 ...
بەرنامەی هەڵبژادنی لیستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ژمارە 162 ...
دروشمەكانی لیستی 162 ...
په‌یامی لیستی 162 بۆ هه‌ڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ...
پەیامی دەزگای هەڵبژاردن ...
ئه‌مڕۆ یه‌كێتی سلێمانی ده‌خرۆشێنێت ...
بەدەستهێنانەوەی ئایندەمان ...
بیست و چوارەمین ساڵڕۆژی "الانصات المركزی" پیرۆزبێت ...
وردەكاری ئەم خولەی پەرلەمان ...
هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا کەرکوکیش دەگرێتەوە ...
تورکیاو ئێران دۆستن یان دوژمن؟ ...
12/22 هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانە ...
یەكێتی بە ژمارە (162) و بە(210) كاندید بەشداری هەڵبژاردن دەكات ...
دەستەی كارگێر لەگەڵ دەزگای هەڵبژاردن كۆبۆوە ...
162 ژمارەى یەكێتيی نیشتمانيی كوردستانە ...
162 ژمارەی یەكێتيی نیشتمانيی كوردستانە ...
ناوی كاندیدانی یه‌كێتی بۆ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی عیراق ...
تەئكید لەبەستنی كۆنگرە دەكرێتەوە ...
یاسای هەمواركراوی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران ...
كاندیدەكانی یەكێتی ئامادەن ...
ئیسپانیا لە دیکتاتۆرییەوە بۆ دیموکراسی ...
كاتی هەڵبژاردنەكانی هەرێم دیاریدەكرێت ...
مانۆڕی هەڵبژاردنی عێراق دەستیپێكی قۆناغی دابەشبوونی حزبە گەورەكان ...
زۆرترین رێژەی نوێكردنەوەی تۆمار دەنگدان لە پارێزگای "دهۆك"ە ...
زیاتر لە 200 پارت و قەوارەی سیاسی بەشداری هەڵژاردنەكانی عێراق دەكەن ...
"سیسی" جارێكی تر خۆی بۆ سەرۆكایەتی میسر كاندید كردەوە ...
كۆمسیۆنی هەڵبژاردن پێویستی بەكارمەندە ...
كوردستانی نوێ‌ بناغەیەكی بەهێزی دیموكراسییە لەناوچەكەدا ...
"پۆتن و سیسی" لە هەڵبژاردنەكانی 2018 پۆستەكانیان مسۆگەر دەكەنەوە ...
كوردسات هەوێنی رۆشنبیركردنی جەماوەری كوردستانە ...
جودایخوازەكان زۆرینەی پەرلەمانی كەتەلۆنیایان مۆسگەر كرد ...
هەڵبژاردنی پەرلەمانی كەتەلۆنیا بەڕێوەدەچێت ...
كوردو سوننە داوای گەڕانەوەی بودجە دەكەن ...
سۆسیال دیموكراتەكانی یۆنان خۆیان نوێ دەكەنەوە ...
هەوڵەکانی پێکهێنانی حکومەتی ئەڵمانیا شکستی هێنا ...
ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك: به‌زووترین كات پارێزگار دیاری بكرێت ...
دەزگای هەڵبژاردن لەسەر بەستنی كۆنگرە لەگەڵ مەڵبەندەكان كۆبۆوە ...
دادگای فیدراڵی: ریفراندۆم نادەستورییە ...
میراڵ ئه‌كشینار،״ژنه‌ ئاسنینه‌״کەی‌ رەوتی توندڕەوی نەتەوەیی تورك ‌ ‌ ...
به‌رپرسانی که‌ته‌لۆنیا رووبه‌روی دادگاییکردن ده‌بنه‌وه‌ ‌ ...
کاردانه‌وه‌ی ئیسپانیا و جیهان به‌رامبه‌ر به‌که‌ته‌لۆنیا ‌ ...
تیمی ریفراندۆم هه‌ڵاتن ...
په‌رله‌مان دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێمی په‌سه‌ندكرد ‌ ...
هەڵبژاردنەكانی عیراق 12 رۆژ دوادەخرێت ...
پێدەچێت كۆنسەرڤاتیڤەكانی نەمسا براوەی یەكەم بن ...
بانگه‌شه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن له‌ 15ی‌ ئه‌م مانگه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات ...
سه‌رۆك مام جه‌لال ماڵئاوایی كرد ...
لە90%ی دەنگەجیاكراوەكانی كەتەلۆنیا بەڵێیە ...
ئەنجامی راپرسی بۆ سەربەخۆیی راگەیەندرا ...
م.س: گه‌له‌كه‌مان سه‌ربه‌رزه‌ له‌حزوری یاده‌وه‌ری شه‌هیدانی رێی مافی چاره‌نووس ...
%72.16ی دەنگدەران بەشداری ریفراندۆمیان كردووە ...
پرۆسه‌ی‌ ده‌نگدان بۆ ڕیفراندۆم ده‌ستیپێكرد ...
یەكەمین راپۆرت لەبارەی راپرسی-یەوە بڵاوكرایەوە ...
شۆڕش ئیسماعیل: دەنگمان بەڵێ‌ بوو بۆ سەربەخۆیی كوردستان ...
پارتەكەی ئەنگیلا مێركڵ براوەیە ...
چین و ریفراندۆمی هەرێمی کوردستان ‌ ...
هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ی ئه‌ڵمانیا ده‌ستیپێكرد ...
وردەكاری هەڵبژاردنەكانی رۆژئاوای كوردستان ...
ریفراندۆم.. سووربوونی كورد و توندبوونی هه‌ڵوێستی نێوده‌وڵه‌تی ...
نه‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان داوایه‌ك ئاراسته‌ی‌ هه‌رێم و به‌غدا ده‌كات ...
23ی مانگ دەنگدان بۆ ریفراندۆم دەستپێدەكات ...
ماوه‌ی تۆماری قه‌واره‌ سیاسییه‌كان درێژكرایەوە ...
ژنێك بووە سەرۆك كۆماری سەنگاپورە ...
بروسكەی پیرۆزبایی بۆ ساڵیادی تەلەفزیۆنی گەلی كوردستان (تەلەفزیۆنی دایك) ...
ئەمڕۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی نەرویج بەڕێوە دەچێت ...
ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم ژنان بێ بەشدەكات ...
چەمکی بانگەشەی هەڵبژاردن و تایبەتمەندیەکانی ...
بارزانی: خۆم كاندید ناكه‌مه‌وه‌و رێگه‌ به‌كه‌سه‌ نزیكه‌كانیشم ناده‌م ...
نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران دەستیپێكرد ...
مێركڵ و هاوپەیمانەكانی له‌ پێشه‌وه‌ن ...
پەرلەمان نوێنەرایەتی گەلی لەدەستداوە ...
تەیموری رۆژهەڵات و سەربەخۆیی ‌ ...
کۆمسیۆن ئامادەنیە بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردن لەكەركوك ...
دەزگای هەڵبژاردن لەگەڵ مەڵبەندەكان كۆبۆوە ...
مەكتەبی سیاسی تەئكیدی لەباشكردنی گوزەرانی خەڵك كردەوە ...
حەكیم لەمەجلیسی ئەعلا جیابۆوە ...
چەپەكانی ئەرجەنتین دەسەڵاتیان دەوێت ...
راگەیەندراوی كۆبوونەوەی ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتیی ...
ریفراندۆم لەدەرەوەی هەرێم بەڕەێوەدەچێت ...
به‌م نزیكانه‌ سه‌ركردایه‌تی كۆده‌بێته‌وه‌ ...
ڕاپرسی وەهمی... ...
ئاماری یه‌که‌م ساڵی تاکڕەویی له‌ تورکیا ‌ ...
گۆڕان و كۆمه‌ڵ: ریفراندۆم بۆ دوای هه‌ڵبژاردن دوابخرێ ‌ ...
سعودیه‌ به‌ره‌و شانشینی‌ عه‌ره‌بی‌ سه‌لمانی‌ ‌ ...
دیموكراتەكان هەڵبژاردنی كۆسۆڤۆیان بردەوە ...
پارتەكەی تێرێزا مەی زۆرینەی بەدەستهێنا ...
تاقیكردنەوەی و راست و چەپەكانی فەرەنسا ...
ئەمڕۆ فەرەنسیەكان دەنگ دەدەن ...
ئێرانی دوای هەڵبژاردنی ئایار ...
لوبنان چۆن حوکم ده‌کرێت؟ ...
ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی كۆمسیاران هه‌ڵده‌بژێردرێن ‌ ...
سلێمان مستەفا: بۆ هەڵبژاردن كۆمسیۆن پێویستی بەشەش مانگ هەیە ...
رووحانی بەسەرۆك هەڵبژێردرایەوە ...
گرنگی خۆ تۆماركردنی دەنگدەر لەسیستمی بایۆمەتریدا ...
چانسی رۆحانی بەهێزتردەبێت ...
ماكرۆن سەرۆكایەتی فەرەنسای بردەوە ...
(بۆپێشەوە) ماكرۆنی سەرخست ...
ئەنجامی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی فەرەنسا راگەیەنرا ...
حەوتەمین راپرسی توركیا چی دەگۆڕێت ...
دواین ئەنجامی ریفراندۆمەكەی توركیا راگەیەنرا ...
بەشی راپرسی خولی بەهێزكردنی تواناكانی كردەوە ...
دەنگی گەلی كوردستان یەكێك لە شێوازەكانی كۆمۆنیكەیشن ...
ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك ئاڵای كوردستانی هەڵكرد ...
رۆحانی كاندیدی ریفۆرمخوازانە بۆ سەرۆكایەتی ئێران ...
خولێك بۆ كادران كرایەوە ...
پلانی هەڵبژاردنەكان تاوتوێكرا ...
پێده‌چێت هه‌ڵبژاردنی (نوێنه‌ران)‌و (پارێزگاكان) پێكه‌وه‌ بكرێت ‌ ...
سیستمە سیاسییەكانی هەڵبژاردن ...
سكۆتلەندا لە سەربەخۆیی نزیك دەبێتەوە ‌ ...
مام جەلال: پێویسته‌ هه‌موو ئه‌ندامێكی ی.ن.ك ئه‌و راستییه‌ بزانێت كه‌ پیرۆزترین‌و گرنگترین ئه‌ركی، به‌هێزكردنی یه‌كێتیی ناو یه‌كێتییه‌. ...
شتانمایەر بووە سەرۆكی ئەڵمانیا ...
كەركوك هەڵبژاردنی بێ‌ مەرجی دەوێت ...
بینوا هامۆن كاندیدی سۆسیالستەكانە بۆ سەرۆكی فەڕەنسا ...
چواردەیەمین ساڵیادی PUKMEDIA پیرۆزبێت ...
یۆبیلی زیوینی كوردستانی نوێ‌ پیرۆزبێت ...
شکستهێنانی سیاسه‌تـی سعودیه‌ له‌ ناوچه‌که‌دا ...
كاندیدە موسڵمانەكەی رۆمانیا رەتكرایەوە ‌ ...
2016 بڕوات و نەیەتەوە....ئاوی ئامون و تونی بابا چێت ...
مێرکل بە سەرۆکی پارتەکەی هەڵبژێردرایەوە ...
ساركۆزی شكستی هێنا ...
چۆنێتی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك له‌ ئه‌مریكا ‌ ...
پوخته‌یه‌ك له‌ وێستگه‌كانی ژیانی دۆناڵد تره‌مپ ‌ ...
هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانی عیراق دواخرا ...
ترامپ بووە سەرۆكی ئەمریكا ...
فیلەكان لەئەسپەكانیان بردەوە ...
ترامپ دەبێتە سەرۆك ...
هەڕەشەی كوشتن لە ترەمپ دەكرێت ...
به‌ده‌ستهێنانی ئیستیحقاقی نوێی گه‌له‌كه‌مان‌و چاكردنی گوزه‌رانی خه‌ڵك ‌ ...
بەمەبەستی خۆئامادەكردن بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتوو بڕیاری پێویست درا ...
راگه‌یه‌ندراوی كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی ‌ ...
ترامپ: كلینتۆن زیندانی دەكەم ...
په‌كخستنی‌ په‌رله‌مان كاریگه‌ری‌ خراپی یاسایی لێكه‌وتۆته‌وه‌ ‌ ...
یەكێتی وگۆڕان دووپاتی ئیرادەی بەهێزیان بۆ بەرەوپێشبردنی ڕێكەوتنی نێوانیان كردەوە ...
دەزگای هەڵبژاردن و NDI پلانی نوێیان تاوتوێكرد ...
بەهۆی نەوتەوە سەرۆكی پێشووی بەرازیل دادگایی دەكرێت ‌ ...
پارتەكەی پۆتین براوەی یەكەمی ئەنجومەنی دۆمایە ...
ئەمڕۆ لێپرسراوی دەزگا دەستبەكاربۆوە ...
هەڵبژاردنی ئەنجومەنی دۆمای روسیا دەستیپێكرد ...
هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك هاوكاتی پارێزگاكانی تر بێت ...
دوای چارەسەری پێویست شۆڕش ئیسماعیل گەیشتەوە هەرێم ...
گوشار ده‌خرێته‌ سه‌ر په‌رله‌مانتاران بۆ هێشتنه‌وه‌ی زێباری ...
روونكردنه‌وه‌یه‌ك له‌زۆرینه‌ی مه‌كته‌بی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان-ه‌وه‌ ‌ ...
مام جەلال: یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان له‌ سه‌ره‌تای‌ دامه‌زراندنییه‌وه‌ به‌ كرده‌وه‌ سه‌لماندویه‌تی له‌ ریزی هه‌ره‌ پێشه‌وه‌یه‌ ... ‌ ...
گەندەڵی سەرۆکی بەرازیل دەباتە بەردەم دادگا ‌ ...
ترامپ پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌ ...
ئەمڕۆ تێریزا دەبێتە سەرۆكوەزیرانی بەریتانیا ...

نوسینی: لیام ئەندرسۆن و گاریت ستانسفیلد

وەرگێڕانی: نه‌جمه‌دین فه‌قێ عه‌بدوڵلا‌

روونكردنەوەی وەرگێڕ

ئەم بابەتە لەراستیدا بریتییە لە (پێشەكی)ی كتێبێك بەهەمان ناونیشانی (ئایندەی عیراق)ەوە. لەبەر گرنگیی بابەتەكە‌و پەیوەندی بەرەوشی ئێستای جەنگی تایفییەوە لە ناوچەكەدا، بەپێویستم زانی بكرێتە كوردی و بڵاوبكرێتەوە.

بەرایی

پرۆسەی ((ئازادیی عیراق)) كە شاڵاوێكی سەربازیی ئەمریكی بەریتانی بوو بۆ سەر عیراق بە مەبەستی لابردنی ڕژێمی سەددام حوسێن لە دەسەڵات، لە ڕۆژی چوارشەممە 19ی ئاداری ساڵی 2003 دەستی پێكرد و سێ‌ هەفتەی نەخایاند تا هێزەكانی هاوپەیمانان گەیشتنە دەروازەكانی بەغدا و دەركەوت هێزەكانی سەددام حوسێن بە سانایی پووكانەوە. شاڵاوە سەربازییەكە لە ڕووی پێكدادانەوە كۆتایی پێهات. ئەوەی مایەوە بریتیبوو لە تەحەددا هەرە ترسناكەكە، واتە داگیركردن و بیناكردنەوەی عیراقێك كە چەندین دەیەی جەنگ و سزاكان وێرانیان كردبوو.

پێنج مانگ پێش ئەوە، لە ناوەڕاستی تشرینی دووەم (نۆڤەمبەر)ی 2002 دا، ئاستی پشتگیری گەلی ئەمریكی بۆ ((بەكارهێنانی هێز بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن)) لە ڕێژەی نزیكەی (70%) وە داكشا بۆ (67%). بەڵام هەرچۆنێك بێت ئەوە ڕێژەیەكی بەرز بوو...

لە هەمان كاتدا ڕاپرسییەكی ترسناك كە گۆڤاری ناشیونال جیۆگرافیك ئەنجامیدا، دەریخست تەنها یەك كەس لە هەر حەوت كەسێكی ئەمریكی كە تەمەنیان لە نێوان 18-24 ساڵیدایە دەیتوانی شوێنی عیراق لەسەر نەخشەی جیهان دەستنیشان بكا.

بۆ پشتڕاستكردنەوە، ڕۆژنامەی دەیلی میرۆری بەریتانی پەیامنێرێكی خۆی ڕەوانەی شەقامەكانی نیویۆرك كرد بۆ ڕاپرسی. ئەم ڕاپرسییە تایبەتە لەناو (100) سەد دانیشتووی نیویۆركدا ئەنجامێكی هاوشێوەی لێدەركەوت. لە ناو ئەو (100) بەشدارەدا (80) هەشتا كەسیان ((هیچیان لە بارەی شوێنی عیراقەوە نەدەزانی)) (1) . لە ناویاندا پۆلیسێك ئوستورالیای دەستنیشان كرد گوایە عیراقی نوێیە، هەندێكیشیان عیراقیان لە شوێنی فەرەنسا دانا، یان ئەلبانیای باكوری ئیتالیا، تەنانەت ئەفریقای باشوریش كرا بە عیراق. بەڵام یەكێك لە بەشداربووانی ڕاپرسییەكە كە وەك ((كرێكارێكی بیناسازی لەش پتەوی بەهێز)) ناسێندرا بوو، سەرنجی خەڵكێكی زۆری ڕاكێشا بوو، تەنانەت هەستیانی لە ڕێگای گوتەكانیەوە ورووژاندبوو: ((نازانم، بەلامەوە گرنگ نییە، بەڵام بەمزوانە هیچی بەسەر هیچەوە نامێنێ‌...)). بێگومان دەتوانرا ئەنجامگیریی هاوشێوە لە هەر گەورە شارێكی تری ڕۆژئاواییدا بەدەستبهێنرێ‌. بەڵام ئەو ڕاستییەی زۆرینەیەكی ئەمریكییەكان پشتگیری ڕووخاندنی ڕژێمی كەسێكیان كرد كە نەیاندەتوانی شوێنی وڵاتەكەی لەسەر نەخشەدا دەستنیشان بكەن، ئاماژەیەكە بۆ ڕاستییەكی زۆر لەوە قووڵتر.

زۆربەی هەرە زۆری ئەمریكییەكان زانیارییەكی زۆر كەمیان هەیە لە بارەی عیراقەوە وەكو وڵات، بەڵام بە دڵنیاییەوە ناوی سەددام حوسێنی سەرۆكی پێشووی عیراق دەناسن. وێناكردنی ((قەسابەكەی بەغدا)) بە شەیتان ببوە مایەی تەحەددایەكی تۆقێنەر، ئەویش بەهۆی لیستی دوور و درێژی تاوانەكانییەوە لە چەشنی ڕێگەدان بە بەكارهێنانی چەند بارەی چەكە كیمیاییەكان لە دژی ئێرانییەكان لە كاتی جەنگی ئێران – عیراق لە هەشتاكاندا، بەكارهێنانی گازی كوشندە لە دژی كوردە هاونیشتمانەكانی خۆی لەشاری هەڵەبجەی باكوری عیراق لە 1988 دا، بەكارهێنانی بەربڵاوی ئەشكەنجە و دەستدرێژی و سەركوت وەك ئامرازی هەژمونی سیاسی،... تاد.دیارە چیرۆكە قێزەوەنەكان كە دەربازبووەكان لە چنگی ئەو ڕژێمە دەیانگێڕایەوە، وەك بەنزین وابوون بكرێن بە ئاگرەوە، ئەویش لە بارەی ژیان لە سایەی ڕژێمێكدا كە سەرۆكەكەی بە شەیتان وێنا كرابوو. ئەو وێنایە سوودێكی گەورەی هەبوو: دەبووە مایەی ئەوەی بە ئاسانی كاریگەریی بكرێتە سەر جەماوەرێكی زۆر كە بە گومان بوون  لە بارەی ململانێكەوە. بەو جۆرە، ئامانجی كردەیەكی سەربازی دەبێـتە ڕزگاركردنی جیهان لە دیكتاتۆرێكی شەڕانگێز و ئازادكردنی گەلە چەوساوەكەشی. ئامانج لەو هێرشە نابێتە هێرش بۆ سەر خودی ئەو وڵاتە و ڕژێمەكەی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كەساندنی ململانێكە و زاڵكردنی مۆركی كەسیی بەسەریدا دوو كۆسپی دەهاتە پێش:

یەكەم، پێش ئەوەی سەركەوتنی كۆتایی ڕابگەیەنرێت، دەبێ‌ خودی شەیتانەكە بەردەست بكەوێت و بگیرێت. ئوسامە بن لادن تاكو ئێستاش ((بە زیندوویی بێت یان بە مردوویی)) داواكراوە، بەڵام دوو لەسەر سێی گەلی ئەمریكی ((تێبینی وەرگێڕ: ئەو قسانە دەگەڕێتەوە بۆ پێش گرتنی سەددام حوسێن لەلایەن هێزە ئەمریكییەكانەوە)) جەنگی دژە تیرۆر بەسەركەوتوو نازانن تا ئەو كاتەی لاشەی بن لادن نەبینن.

دووەم، كە گرنگییەكی زیاتری هەیە، بریتییە لەوەی ئەگەر سەرنجی ڕای گشتی بەرەو تاكە كەسێك ئاڕاستە بكرێـت، ئیدی وا تێدەگەن كە لابردنی سەركەوتووانە (و/ یان لەناوبردنی) ئەو كەسە دەبێتە ئەركی سەرەكی. ململانێ لەگەڵ عیراقدا لەلایەن ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوشەوە هەر بەو واتایە پڕوپاگەندەی بۆ دەكرا. بەرپرسەكانی ئەو ئیدارەیە، لە پێش هەموویانەوە ئەوانەی سەربە وەزارەتی دەرەوە بوون، گریمانەیان وابوو گەلی عیراق هەر كە لە ژێر چنگی دیكتاتۆریەت ڕزگاری ببێت، دەست بەجێ‌ بڕوا بە دیموكراتی و بەها ڕۆژئاواییەكان دێنێ‌ و شوێنی ڕاستەقینەی خۆی لەناو كۆمەڵەی گەلانی شارستانیدا بە دەست دێنێتەوە.چونكە عیراق ((دیموكراتیەتێكە لە چاوەڕوانیدا))، هیچی لێكەم نییە تەنها دەرفەتێك نەبێت بۆ ئەوەی خۆی دەربڕێت. بەڵام ڕاستی، بێگومان شتێكی زۆر لەوە ئاڵۆزترە. بەشی هەرەسەختی جەنگ لە دژی عیراق هەرگیز لایەنە سەربازییەكەی نەبوو، بەڵكو تاڕادەیەكی زۆر لایەنە سیاسییەكەی بوو، چونكە زۆر كەمن ئەوانەی پشتگیری لەشكری لاوازی عیراق دەكەن لە بەرامبەر بەهێزترین هێزی شەڕكەر لە مێژوودا. پرسیاری گرنگ ئەوە نەبوو چۆن ڕژێمی سەددام لە دەسەڵات دەخرێ‌، بەڵكو ئەوە بوو چی لە جێگای دادەنرێ‌.   

1- پلانەكە

لە كاتی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكانی ئەمریكا لە ساڵی 2000 دا، زۆر بە دەگمەن كەیسی عیراق لەسەر شاشەی راداری سیاسیدا دەردەكەوت. بەڵام بۆ خەڵكێكی زۆر، ڕوون و ئاشكرا بوو كە دەبێ دەستبەجێ‌ شتێك بكرێت بەرامبەر بە سیاسەتی سەر لێشێوانەی لە خۆگرتن (ئیحتیوا)ی ئیدارەی كلینتۆن كە لە پلەی یەكەمدا بریتی بوو لە هێشتنەوەی سیستمی سزادانی فرە لایەن، كەچی ئەویش تاڕادەیەكی ترسناك شكستی هێنا بوو. ماوەیەك بوو پاساوی تێكشكاندنی تواناكانی ڕژێمی عیراقی بۆ بەرهەمهێنانی چەكە كۆمەڵكوژەكان (WMD) بۆ داسەپاندنی سزاكان گۆڕدرا بوو بە سیاسەتی گۆڕینی ڕژێمی عیراقی. هەڵوێستی فەرمیی ئیدارەی كلینتۆن ئەوە بوو سزاكانی سەر ڕژێمی عیراق تەنها ئەو كاتە هەڵدەگرین كە سەددام لە دەسەڵاتدا نەمێنێ‌، ئەویش بە چاوپۆشیكردن لە هەر ئاستێكی هاوكاریی نێوان بەرپرسانی ڕژێمی عیراقی و پشكنەرەكانی چەكە كۆمەڵكوژەكان. ئیدی لەو قۆناغەوە، ڕژێمی عیراق هیچ پاڵنەرێكی نەما بۆ ملكەچبوون بۆ خواستەكانی پشكنین، ئەنجامی چاوەڕوانكراویش بریتی بوو لە هاوكارینەكردن لەلایەنی عیراقییەوە و دەركردنی تیمی پشكنینی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان (UNSCOM) و دەستپێكردنی شاڵاوێك لە بۆمبارانی لاواز ((پرۆسەی ڕێوی بیابان)) لە كانونی یەكەم (دیسەمبەر)ی 1998 دا.

 سزا سەپێندراوەكان بەسەر عیراقدا

لەو كاتانەدا ڕاپۆرتەكان لە بارەی مردنی ملیۆنان كەسەوە وەك ئەنجامێكی ڕاستەوخۆی سزا سەپێندراوەكان بەسەر عیراقدا، بوونە هۆی توڕەبوونێكی توند لە جیهانی عەرەبیدا، هەروەكو بوونە مۆتەكەیەك لە تۆقینی ڕوو لە هەڵكشان بۆ پەیوەندییە گشتییەكانی ناو ئیدارەی كلینتۆن. ئەو ئیدارەیەی كلینتۆن كە هیچ بیرۆكەیەكی دیاریكراوی نەبوو، كورسی دەسەڵاتی تەسلیم بە ئیدارەیەكی تر كرد كە دیدێكی ڕۆشنی هەبوو بۆ شێوازی گونجاوی مامەڵەكردن لەگەڵ ڕژێمی سەددام لە بەغدا. جا هەرچەندە مەسەلەی عیراق لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا بە دەگمەن باسدەكرا، بەڵام كاتێك ئیدارەی نوێی بوش لە كانونی دووەم (یەنایر)ی ساڵی 2001 دا دەسەڵاتی گرتە دەست، مەسەلەی عیراقی زۆر بەڕوونی لە ئەجێندای كارەكانیدا بوو. بۆ نمونە لە ئەیلول (سێپتەمبەر)ی ساڵی 2000 دا پڕۆژەی سەدەی نوێی ئەمریكی (PNAC) كە لیژنەیەك بوو لە ڕاوێژكارانی پسپۆڕی سەر بە پارێزگارە تازەكان كە پەیوەندییەكی بەهێزیان لەگەڵ ئیدارە تازەكەی بوشدا هەبوو، بەرگری لە ڕۆڵێكی جێگیر تری ویلایەتە یەكگرتووەكان دەكرد لە ناوچەی كەنداودا، هەر لەبەر ئەوە بوو دەیانوت: ((سەرەڕای ئەوەی ململانێ لەگەڵ عیراقدا كە چارەسەر نەكراوە، پاساوی دەست بەجێمان ئەداتێ‌، بەڵام پێویستی ئامادەبوونی هێزێكی گەورەی ئەمریكی لە ناوچەی كەنداودا لە مەسەلەی ڕژێمی سەددام حوسێن واوەتر دەچێ‌)). (2)  

ئەوەی پتر مایەی سەرسوڕمانە، ئەو گروپە یەكێك لە ئەركە سەرەكییەكانی هێزی سەربازیی ئەمریكی بەمجۆرە دەستنیشان كردووە: ((دەستەبەركردن و فراوانكردنی ناوچەكانی ئاشتیی دیموكراتی)). كە چی لەگەڵ ئەوەشدا كەیسی عیراق لانیكەم تا (11)ی ئەیلول (سێپتەمبەر)ی 2001 بایەخی كەمتری هەبوو. بەڵام گوتاری سەرۆك بوش دەربارەی ڕەوشی یەكێتی (مەبەستی ویلایەتە یەكگرتووەكانە) لە كانونی دووەم (یەنایر)ی ساڵی دوای ئەوە عیراقی بە تەواوەتی خستە چەقی بایەخپێدان. پاش ئەوەی بوش پەیوەندییەكی بەهێزی لە نێوان جەنگی دژە تیرۆر و ئەوەی لە سەردەمی ئیدارەی كلینتۆن ناونرا بوو (وڵاتانی ماریق) دامەزراند و پێكەوە گرێی دان، بە هەمان شێوە عیراقیشی خستە چەقی ئەو وڵاتانەی لە دوای 11 ی سێپتەمبەر بە ((تەوەری شەڕ)) ناوزەند كرابوون. هەرچەندە ئەندامەكانی تری ئەو تەوەرە كۆریای باكور و ئێرانی لە خۆ گرتبوو، بەڵام ئامانجە ڕاستەقینەكە ڕوون و ئاشكرا بوو – پێداویستی و مەرجەكانی ئەندامەتی لە ((تەوەری شەڕ)) دا تاڕادەیەك ناڕۆشن بوون – و وەك دەردەكەوێت بریتی بوو لە پێكەوە گرێدانی مەیل بەلای چەكە كۆمەڵكوژەكان (WMD) و پشتگیریی دەوڵەت بۆ تیرۆر. پێدەچوو تەنها ئێران بێـت كە هەردوو مەرجەكەی لە خۆ گرتبێ‌ – كەچی لەگەڵ ئەوەشدا پتر ئەوە ڕوون دەبۆوە كە ئامانجی ئیدارەی بوش گۆڕینی ڕژێم بوو لە عیراقدا.

بەڵام هەوڵە بێهوودەكان بۆ تێوەگلاندنی عیراق لە جەنگی فراوانی دژە تیرۆردا هیچ بەڵگەیەكی تەواوی نەدایە دەست بۆ پەیوەندییەكانی نێوان سەددام و تیرۆر، هەروەها بەڵگەی لەوەش كەمتری دایە دەست سەبارەت بە پەیوەندی نێوان بەغدا و قاعیدە. ئوسامە بن لادن ڕق و كینەی خۆی بۆ ڕژێمی عەلمانی لە عیراق نەشاردبۆوە، تەنانەت ئامادەیی خۆیشی بۆ سعودییەكان دەربڕیبوو بۆ هاوكاری و وەدەرنانی هێزە چەكدارەكانی عیراق لە كوێت لە ساڵی 1991 دا. بەبێ هیچ بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەش، بەشێكی زۆری جیهان، لە ناویاندا زۆرێك لە چاودێرە ئەمریكییەكان، گومانیان لەو چۆنێتییە هەبوو كە گۆڕینی ڕژێم لە عیراقدا كاریگەری دەبێت بەسەر جەنگی دژە تیرۆر، مەگەر تەنها بە نەرێنی. دیارە لە جێگای كەمكردنەوەی دوژمنایەتی بەرامبەر بە ئەمریكا، هێرشێكی لەو چەشنەی ئەمریكا بۆ سەر دەوڵەتێكی چەكداری عەرەبی لەناو جەرگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بێگومان دەبێتە مایەی تەشەنەسەندنی مەترسیی دوژمنایەتی هەرێمایەتی لە دژی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

ئەگەر لێكدانەوە پێشكەشكراوەكانی ئیدارەی بوش لە ڕووی بەها ڕووكەشیەكانەوە وەرگرین، دیارە ناتوانن قەناعەتمان پێبهێنن. كەچی چاودێرە زرنگەكان هەرزوو دركیان بەو دیدە ستراتیجییە كرد كە لە پشتی پابەندبوونی ئیدارەی بوشەوە بوو بۆ گۆڕینی ڕژێم لە عیراقدا. ((ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی – NSS)) كە لە ئەیلول (سێپتەمبەر)ی 2002 دا بڵاوكرایەوە، بۆ زۆر كەس وەڵامی بەشێكی زۆری بڕگە ونبووەكانی مەتەڵەكەی دایەوە. لە وتارێكی ستونەكانی بیروڕا لە ڕۆژنامەی نیۆرك تایمزدا، نووسەر مارك داننەر دركی بەوە كردووە كە ((جیاوازییەكی گەورە هەیە لە نێوان پاساوە پێشكەشكراوەكان و ئەو پڕۆژە جوگرافییە سیاسییە ئاڵۆزەی كە پاڵنەری زۆرینەی ناو ئیدارەكەی بوشە))(3) 

بیناكردنەوەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

هەر بەپێی گوتەی داننەر، سروشتی ئەو پرۆژەیە ئاسانە: بیناكردنەوەی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەپێی هێڵەكانی دیموكراتی سەرمایەداری. بەو جۆرە، دامەزراندنی یەكەمین دیموكراتیی عەرەبی لە عیراقدا دەبێتە هۆی هاندانی میانڕەوەكانی ئێران لە خەباتیاندا لە دژی سەركردە توندەكانیان كە لە ئەنجامدا دەبێتە مایەی هاتنە كایەی كۆمەڵگەیەكی پتر كراوە، تەنانەت پتر دیموكراتی. لە هەمان كاتدا دەستگرتن بەسەر یەدەكە نەوتییە زەبەلاحەكانی عیراق دەبێتە هۆی دەربازبوونی (لانیكەم لە دوا ڕۆژێكی نزیكدا) لە پشتبەستنی ڕۆژئاوا بەسەرچاوە نەوتییەكانی سعودیە، ئەوەش ڕێگا بۆ ئەوە خۆشدەكات هێزە ئەمریكییەكان لە ((زەوی پیرۆز)) بكشێنەوە و یەكێك لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی ناخۆشی لە جیهانی عەرەبیدا وەلاوەبنرێ‌. لە هەموو ئەوانەش گرنگتر، بڵاوكردنەوەی دیموكراتی و بوژاندنەوە لە ناوچەكەدا دەبێتە مایەی لەناوبردنی هۆكارە ڕیشەییەكانی تیرۆر، واتە ((زۆنگاوەكە وشكدەكاتەوە)) كە بریتییە لە هەژاری و سەركوتی سیاسی. بەپێی ئەو تێروانینە بێت، سیاسەتەكانی ئەمریكا بەرامبەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوین هۆكاری یەكەمی تیرۆر نین، بەڵكو ئەركی             ((بەربەستی هەورەبروسكە)) دەبینێت بۆ بەتاڵكردنەوەی ئەو پەستی و توڕەییەی هێزە نادیارەكانی كۆمەڵگە بەرهەمیان هێناوە. بە چارەسەركردنی ئەو هێزە نادیارانە ((واتە هەژاری و سەركوتی سیاسی))، دەتوانرێت كاریگەریی تیرۆر هەر لەلانكی خۆیدا پوچەڵ بكرێتەوە. لەبەر ئەوە داگیركردنی عیراق پەیوەندییەكی توندو تۆڵی دەبێت لەگەڵ جەنگی دژە تیرۆردا، بەڵام لە ئاستێكی باڵاتر لەوەی ئیدارەی بوش بە ئاشكرا ڕایگەیاندبوو.

بەپێی بۆچوونەكانی گادیس

داننەر، تاكەكەس نەبوو بۆ شیكردنەوەی گرنگیی ڕاستەقینەی ((ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی – NSS))، چونكە مێژوناسی ڕێزدار ((جۆن لویس گادیس)) یش ئەنجامگیری هاوشێوەی بەدەستهێنابوو. ناوبراو ئەو ستراتیجەی بەمجۆرە پێناسە كرد: ((پلانێكە بۆ گۆڕینی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوینی ئیسلامی و تێكەڵكردنی بەشێوەیەكی كۆتایی لەگەڵ جیهانی مۆدێرندا))(4) . بەپێی بۆچوونەكانی گادیس: ((ئەو ستراتیجە مەزنە.... لە توانایدایە پرۆسەیەك ببزوێنێ‌ كە دەتوانێت هەڕەشە لە ڕژێمە كۆنە پەرستەكان بكات و بە تەواوەتی لەناویان بەرێت، ئەویش لە هەر شوێنێكی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە بیخوازێت، كە بەو جۆرە لەو خاكە بەپیتە سەرەكییەی نشونماكردنی تیرۆر ڕزگاری دەبێت))(5).

گریمانەی سەرەكی كە پاڵپشتیی ئەو ستراتیجە دەكات ئەمەیە كە (NSS) ڕایگەیاندووە: ((ئێستا تاكە نموونەیەك هەیە كە شیانی بەردەوام بوونە بۆ سەركەوتنی میللەتان: ئازادی، دیموكراتی و دەستپێشخەریی ئازاد. ئەم بەهایانەی ئازادییش لە پێناوی هەموو كەسێكدا و لە هەموو كۆمەڵگاكاندا ڕاست و ورد و دروستن.)) (6). لەگەوهەردا، ستراتیجیی ئیدارەی ئەمریكی بریتییە لە جەنگێك لە پێناوی ((دڵ و هزری)) گەلانی ناوچەكەدا. بەڵام لانیكەم ئەو پڕۆژەیە زیاد لە پێویست بە هیوایە. گادیس دەڵێ‌:  ((لەو كاتەوەی ئەمریكییەكان بەر لە زیاتر لە نیو سەدە پڕۆژەی گۆڕینی ئەڵمانیا و ژاپۆنیان بۆ دیموكراتی لە ئەستۆ گرت، بێجگە لەم پڕۆژەیەی ئێستای ئەمریكییەكان، هیچ پڕۆژەیەكی هاوشێوەی ئەوە نەبووە كە ئازایی و جەربەزەیی و دیدی رۆشنی لە خۆ گرتبێ‌..)) (7). هەروەها پڕۆژەیەكی پڕ لە مەترسییە. ئەمە دەبێتە یەكێك لە قورسترین پاساوەكان لە مێژوودا بۆ قەناعەت پێهێنان. ئیدارەی بوش پێویستی بە شێوازێكی تایبەتییە بۆ قەناعەت پێهێنانی جیهانی عەرەبی كە پڕ لە گومانە. ئیدارەی بوش دەبێ‌ ئەوە بسەلمێنێ‌ ئەو ستراتیجە گەورەیە كردەیەكی سوكایەتیكردن نییە لە چوارچێوەی هەژمونخوازیی ئیمپریالیستانەی مۆدێرندا، بەڵكو لە ڕاستیدا چاكترین بایەخی لە خۆگرتووە لەمەڕ گەلانی ناوچەكە. دەكرێ‌ ڕادەی كاریگەریی ئەو كارە لە ڕێگای تێفكرین لە دەرەنجامەكانی ئەو ڕاپرسییەی پەیمانگای گالۆپ تێبگەین كە لە نۆ وڵاتی زۆرینە موسوڵماندا ئەنجامی داوە (8) . ڕەنگبێ‌ ئەوە بۆ هیچ كەسێك جێگای سەرسوڕمان نەبێت كە جۆرج بوش تەنها (11%)ی پشتگیری بە دەستهێناوە. ئەوەی زیاتر مایەی سەرسوڕمانە پتر لە (60%)ی ئەوانەی لە ڕاپرسییەكەدا بەشداربوون، بڕوایان بەوە نییە كە عەرەب بەرپرسی هێرشەكانی (11)ی ئەیلول – سێپتەمبەر بێ‌. ئەوە هەڵوێستی (89%)ی كوێتییەكان بوو كە بەشدار بوون. زۆربەی كاتیش چاودێران ئەوەیان لە شەقامی عەرەبیدا تێبینی كردووە كە بیرۆكەی باو لە ناو عەرەبەكاندا بریتییە لەوەی هێرشەكانی 11/9 بە پیلانگێڕیی خەفیەكارە ئیسرائیلیەكان ئەنجامدراوە بە ڕێككەوتن لەگەڵ ئاژانسی هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریكی (CIA) بەمەبەستی پێشكەشكردنی بیانوو بۆ هەڵایساندنی جەنگێك لە داهاتوودا دژی جیهانی ئیسلامی. ئەوەی كە ئەو بیرۆكەیە بەرپەرچی ئەو بەڵگەیە ئەداتەوە كەلە تاقیكردنەوەوە وەرگیراوە، پاڵپشتی بیرۆكەیەكی تر دەكات كە بە سووك وەرگرتنی سیاسەتەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانە كە لە ناوچەكەدا ڕەگداكوتاوە. لە ڕووی ئەرێنییەوە دەكرێ‌ ناوبانگی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە جیهانی عەرەبیدا چاكتر ببێت. سەرۆك بوش لە كۆمێنتێكیدا لە بارەی ئەنجامی ئەو ڕاپرسییەوە وتی: ((گومان لەوەدا نییە كە پێویستە ئێمە كارێكی چاكتر ڕاپەڕێنین بۆ دەربڕینی ڕووە ئەخلاقییەكەی حەكایەتی ئەمریكی)) (9) . 

ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكان توانای نەبێت

ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكان توانای نەبێت ئەو كەلێنانە لە چەمكەكاندا بەشێوەیەكی كاریگەرانە پڕ بكاتەوە، ئیدی كۆششەكانی بۆ بیناكردنەوەی عیراق بەو ئاڕاستە دیموكراتییە ئازادە سەركەوتوو نابن. لە ئەنجامدا داسەپاندنی سیستمێكی فەرمانڕەوایی زۆر نامۆ بەسەر گەلێكی شكستخواردوودا، دەبێتە كارێكی بوغزێنراو نەك هەر تەنها لە عیراقدا، بەڵكو لە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناویندا. دیارە جیاوازی هەیە لە نێوان گریمانەی خواستی گەلی عیراق بۆ ((ئازادی و دیموكراتی و دەستپێشخەری ئازاد)) و گریمانەی ئەوەی گوایە بەرگەی ئەوە دەگرێت ئەگەر بەزەبری چەك لەلایەن هێزێكی دەرەكییەوە بەسەریدا داسەپێنرێت. جا لەبەر ئەوەی ئیدارەی بوش هەڵدەستێت بە شاڵاوە توند و تیژە گەورەكەی بۆ بیناكردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوین، كەوابو، ئەو كارە  لە ناوەڕاستی ناوچەیەكدا ئەنجام ئەدات كە مێژوویەكی دوور و درێژی هەیە لە دوژمنایەتیكردنی ویلایەتەیەكگرتووەكاندا. سەرەڕای ئەوەش، لەو هەڵبژاردنەی وڵاتە یەكگرتووەكان بۆ عیراق وەك كەیسێك، لەوانەیە یەكێك لە كەیسە هەرە دژوارەكانی هەڵبژاردبێت. 

٢-كەرەستە خاوەكان

مێژووی عیراق وەك قەوارەیەكی نوێی سیاسی، ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ ماوەی دوای یەكەمین جەنگی جیهانی، واتە ئەو كاتەی بەریتانیا هەردوو ناوچەی بەسرە و بەغدای لە پاشماوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. (10) . لكاندنی ناوچەی موسڵی باكووریش لە 1925 دا بە دوو ناوچەی ئاماژە پێكراو، هێڵە جوگرافییە سەرەكییەكەی دەوڵەتی عیراقی جێگیر كرد كە تاكو ئەمرۆش بەردەوامە. عیراق لە ساڵی 1932 دا بە فەرمی سەربەخۆیی لە حوكمی بەریتانی وەرگرت. لەو كاتەوە سیستمێكی پادشایی (كەپێشتر بەریتانیا سەپاندبووی) فەرمانڕەوایی دەكرد تالە ساڵی 1958 دا لە ڕێگای كودەتایەكی سەربازییەوە بە توندوتیژی ڕووخێنرا. دە ساڵی دوای ئەوە لە پشێوی سیاسی (1958-1968) بواری بۆ ئەوە ڕەخساند فەرمانڕەوایی لەلایەن حیزبی بەعسەوە (حیزبەكەی سەددام حوسێن) دەستی بەسەردا بگیرێ‌ و لە ساڵی 1979 و بەدواوە ببێتە دیكتاتۆریەتێكی ستەمگەرانە لە سایەی فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆ و(توندوتیژ)ی خودی ((سەركردەی مەزن))دا.

 بە درێژایی هەموو ئەو ماوەیە دەوڵەتی عیراق توانی یەكێتییە هەرێمایەتییەكەی خۆی وەكو دەوڵەتێك بپارێزێت. بەڵام ئەوەی هەرگیز تیایدا سەركەوتوو نەبووە ئەوە بوو كە نەیتوانی ببێتە ئوممەتێك (Nation). دەتوانرێ‌ هۆی ئەو شكستە لەلایەكەوە بگەڕێتەوە بۆ دابەشبوونە ئەتنیكی و هۆزایەتی و ئابووری و تایفییە قووڵەكان (زۆربەی كاتیش توندوتیژ) كە تا ئەم ڕۆژگارانەشمان درێژەیان هەیە. لەلایەكی تریشەوە دەكەوێتە ئەستۆی زنجیرەیەك فەرمانڕەوا كە نەیانتوانی چوارچێوەیەكی پتەوی سەرتاپاگیر دابمەزرێنن بۆ دەركەوتنی ناسنامەیەكی عیراقیی نیشتمانیی تایبەتی. 

لەم پێكهاتە ئاڵۆزەی كۆمەڵگەی عیراقیدا دابەشبوونە جوگرافیە نەریتییەكان بەهۆی سنوورە تایفی و ئەتنیكی (ڕەگەزی) یەكانەوە بەهێزتر دەبن. ویلایەتی بەسرەی پێشووی عوسمانی زۆرینەی دانیشتوانەكەی لە موسوڵمانانی شیعە بوون و تا ئێستاش هەر بەو جۆرەیە. ویلایەتەكانی بەغدا و موسڵیش زۆرینەی دانیشتوانەكەیان سوننە بوونە و ئێستاش هەر بەو جۆرەیە. بەشێوەیەكی گشتی شیعەكان نزیكەی (60%) ی دانیشتوانی عیراق پێكدێنن، سوننەكانیش (35%) و ئەوانی تریش كە (5%) پێكدەهێنن، بریتین لە تێكەڵەیەك لە مەسیحی و كۆمەڵە ئاینییە بچوكەكانی تر.

دابەشبوونی تایفی لەبەر هۆكاری سیاسی و ئایینی شیانی تەقینەوەیە. هەر لە ڕۆژگارەكانی ئیمپراتۆریی عوسمانییەوە هێزی سەربازی و سیاسی بە شێوەیەكی گشتی لە چنگی كەمینەی عەرەبی سوننیدا بوون. زاڵبوونی سوننە و دابەشكردنی دەستكەوتەكانی دەسەڵات دەرەنجامی چاوەڕوانكراوی لێكەوتۆتەوە: پەستی و تووڕەیی شیعەكان كە ناوبەناو لە شۆڕشی ئاشكراو توندوتیژدا دەردەكەوت. سەرەڕای دابەشبوونی تایفی، عیراق هەروەها لەسەر بناغەیەكی ئەتنیكی- نەتەوەییش دابەشبووە، چونكە هەردوو بەشی ناوەڕاست و باشوری عیراق لەڕووی ڕەگەزەوە عەرەبن، كەچی بەشی باكووری ڕۆژهەڵاتەكەی ئەو وڵاتە بە كوردەكان ئاوەدانە لەگەڵ ژمارەیەكی كەم لە نیشتەجێ‌ توركومان و ئاشوورییەكان. عەرەب بە ژمارە (80%) ی دانیشتوان پێكدێنێ‌، كوردەكانیش لە نێوان (15-20%)ن.

بڕیارێكی بە مەبەست بوو

لكاندنی ویلایەتی موسڵ بە دەوڵەتی عیراقەوە كە بە فەرمی لە 1925 دا ئەنجامدرا، بڕیارێكی بە مەبەست بوو، لانیكەم وەك یاریدەدان بۆ كەمكردنەوەی هەژمونی ژمارەیی شیعە (11) . لە ڕووی عەمەلییەوە ئەو بڕیارە دەرهاویشتەی ترسناكی لێدەكەوێتەوە. كوردەكان لە باكووری عیراق هەرگیز فەرمانڕەوایی مەركەزیان قەبوڵ نەبوو. لەو ماوە كورتەی مێژووی شڵەژاوی دەوڵەتی عیراقی نوێ‌، یەكێك لە نەگۆڕە كەمەكانی عیراق بریتی بوو لەبەر هەڵستی كوردەكان لە دژی دەسەڵاتی ناوەندیی عەرەبی. لە زۆر كاتدا ئەو بەرهەڵستییە لە دژی فەرمانڕەوایی بەغدا دەبووە شۆڕشی توندوتیژ. لە بەرامبەردا، ئەو شۆڕشانە زۆر دڕندانە سەركوتدەكران، بەجۆرێك كە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا توندتر دەبوو. ئەو بازنەیە لە پاش جەنگی دووەمی كەنداو لە 1991 دا دووبارە بۆوە، واتە شۆڕشی سەراپاگیری كوردی لە دژی ڕژێمی فەرمانڕەوای سەددامی دۆڕاوی قێزەوەن كە توانی جارێكی تر هەموو شارە گەورەكانی كوردستان لە باكووری عیراقدا داگیر بكاتەوە و هێزەكانی سەربە ڕژێم بەو پەڕی توندوتیژییەوە سەركوتیان بكەن. لە دەرەنجامی ئەوەدا كوردەكان ((قۆناغی زێڕینی)) ی خۆیان وە چنگ كەوت بۆ گەشەپێدانی خۆیی لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەزگای دەوڵەتی عیراقی، هەموو ئەوەش لە سایەی پارێزگاری لە ناوچەیەكی دژە فڕیندا لەلایەن هێزە ئەمریكی و بەریتانییەكانەوە، هەروەها بەهۆی بەدەستهێنانی خێرای پارەیەكی زۆری بازرگانیی سەركەوتوو لە ڕێگای هەناردە قاچاخەكانی نەوتەوە     لە سنورەكانی توركیاوە، ئەوە سەرەڕای (13%) ی داهاتەكانی نەوتی عیراق... هەموو ئەو دەستكەوتانە ناكرێت هەروا بە ئاسانی دەستیان لێهەڵبگیرێ و بەبێ شەڕ بكرێن بەقوربانی.

بەهۆی قووڵیی سەرتاپای ئەو دابەشبوونانەوە، هیچ مایەی سەرسوڕمان نییە كە فەرمانڕەواكانی عیراق هیچ كامیان لە توانایاندا نەبووە دیدێكی ڕۆشن و سەراپاگیر گەڵاڵە بكات بۆ ناسنامەیەكی نیشتمانی بۆ گەلی عیراق. هەركاتێكیش هەستێك بۆ ناسنامەی عیراقی سەریهەڵدابێ، ئەوە بە شێوەیەكی سروشتی بە هێزێكی ئەرێنی وەرنەدەگیرا، بەڵكو دەبووە نەرێنی كە دژایەتیكردن پاڵنەری بووە لەلایەن ((دوژمنە ناوخۆییەكانی دەوڵەتەوە)) یان لەلایەن شەیتانە دەرەكییەكانەوە لە چەشنی ئیمپریالیستەكان و زایۆنیستەكان. لە ڕەوتی مێژووشدا بڕێكی زۆر لە وزە لە پێناوی دروستكردنی ناسنامەیەكی عرووبی تەرخانكراوە زیاتر لەوەی تەنها بۆ ناسنامەیەكی عیراقی خەرج كرابێ (12) . سەرباری ئەوەش، مەحاڵە بیرۆكەی ((عرووبە)) بە تایبەتی لەلایەن كوردەكانەوە جێگای ڕەزامەندی بێت، ئەوانەش كە هەوڵی دامەزراندنی دیدێكی سەراپاگیریان دا بۆ هاونیشتمانێتی، سەركەوتوونەبوون، بەڵام كۆمەڵێكی زۆر بە هیچ كام لەو ئاڕاستانەیە دا هەوڵیان نەدا، بەڵكو بە چاكیان زانی ئەو دابەشبوونە كۆمەڵگەییە بەكاربهێنن بۆ پارێزگاری لە دەسەڵات و هێشتنەوەی پێداویستییەكانی فەرمانڕەوایەتی خۆیان. دوای ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ڕژێمە یەك لە دوایەكەكان لەگەڵ ئەركە قورسەكەی (تەنانەت مەحاڵەكەی) بیناكردنی دیدێكی ئەرێنی بۆ ناسنامەی عیراقێتی، كەچی لە جیاتی ئەوە دووبارە و چەند بارە پشتیان بە مەحسوبیە و توندوتیژی دەبەست بۆ پاراستنی یەكێتی جوگرافیی دەوڵەت.

لەوانەیە سەددام حوسێن توانیبێتی توندوتیژی بكات بە هونەر، بەڵام لە واقیعدا ئەو تەنها دواهەمین كەسێك بوو لە زنجیرەی فەرمانڕەوا عیراقییەكان كە دركیان بە ناچاری و پێویستیی یەكخستنی دەوڵەتە شپرزەكەیان كردبوو تەنها لە ڕێگای هێزەوە. لەو بارەیەوە سەددام حوسێن لە مێژووی عیراقیدا كەسایەتییەكی دەگمەن و دانسقە نییە، بەڵكو بەرێكی لۆجیكییە بۆ ئەستەم بوونی فەرمانڕەواییكردنی سەركەوتووانەی دەوڵەت بە ئامرازە ئاشتیانەكان.

 3-كەلەپوری سەددام حوسێن 

لە (16)ی تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ساڵی 2002دا عێراقییەكان روویان كردە سندوقەكانی دەنگدان تا بڕیار بدەن ئایە دەیانەوێت ماوەی سەرۆكایەتی سەددام بۆ حەوت ساڵی تر درێژبكرێتەوە. رەنگە هیچ جێگای سەرسوڕمان نەبێت كە گەلی عیراقی بەرێژەی (100%) سەد لەسەد دەنگی متمانەیان دا بەسەركردەكەیان. رۆژنامەنووسی بەریتانی بەشێوەیەكی گاڵتەجاڕانە گوتی: ((دەبێ‌ سەددام زۆر دڵخۆش بووبێت، بەتایبەتی دوای ئەو ناكامییەی لەدەنگدانی پێشوودا تووشی ببوو چونكە (99,96%)ی دەنگەكانی هێنابوو)) (13).

هەرچەندە ئەو پرۆسە دیموكراتییە سەددامییە بەلای رۆژنامەوانە رۆژئاواییەكانەوە وەك كۆمیدیایەك هاتبێتە بەرچاو، بەڵام چیرۆكە راستەقینەكە بەتەواوەتی فەرامۆش كرا. پاش شكستە سەربازییە ئابڕوبەرانەكەی لەدووەمین جەنگی كەنداودا و هەڵایسانی شۆڕشی ئاشكرای دوای ئەوە كە (15) پارێزگای لەكۆی (18) پارێزگا گرتەوە، سەرەڕای چەندین هەوڵی كودەتا و كوشتنی سەرۆك‌و پتر لە دە ساڵا سزادانی ئابووریی توند، كەچی رژێمی سەددام بای ئەوەندە بەتواناوە فەرمانڕەوایی دەكرد كە بتوانێت زۆربەی هەرە زۆری گەلی عیراق راپێچی سندوقەكانی دەنگدان بكات‌و بەو جۆرە        ((راست‌و دروستە)) دەنگ بدەن كە بۆیان دانرابوو. جا بەبێ‌ گوێدانە ئەو هۆكارەی خەڵكەكەی والێكرد بەو جۆرە دەنگبدەن، بەڵام خودی دەنگدانەكە ئاماژەیەكی زەق بوو بۆ كۆكردنەوەی جەماوەر. كەوابوو، تا تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ساڵی 2002، رژێمی سەددام هێشتا چارەنووسی عیراقی بەدەستەوە بوو. هەروەك ئێستا دەرئەكەوێت، سەددام لەدەسەڵاتدا نەماوە، بەڵام لابردنی لەدەسەڵات پێویستی بەوە كرد بەهێزترین هێزە شەڕكەرەكانی مێژوو بەكاربهێنرێت، لەبەرئەوە، هاوشانی كەسایەتی ناوداری چەشنی ستالین‌و كاسترۆ، سەددام وەكو یەكێك لەكەسایەتییە مەزنەكانی سەدەی بیستەم باسدەكرێت. 

ئەگەر رژێمی سەددام حوسێن بەهەر پێوەرێكی (ئابووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی، یان سەربازی) پێوانە بكرێت، دەرئەكەوێت كە بەڵا و كارەسات بووە بەسەر گەلی عێراقییەوەیە. خۆ ئەگەر بە پێوەرەكانی بەردەوامێتی بپێورێ‌، دەرئەكەوێ‌ سەددام لەهەموو فەرمانڕەوا هاوچەرخەكانی عیراق سەركەوتووتر بووە. توانای سەددام بۆمانەوە سەرسوڕهێنەر بووە. تێگەیشتن لەچۆنێتی مانەوەی سەددام بۆ ماوەی (35) ساڵا لەدەسەڵاتدا هەنگاوێكی بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە قەبارەی زەبەللاحی ئەو كارەی رووبەرووی ئەوانە دەبێتەوە كە كار لەسەر بیناكردنەوەی عیراق دەكەن.

ئەوە روونە كەترس هۆكارێكی گرنگ بووە. ناوبانگی سەددام بەبێ‌ رەحمی‌و دڕندەیی (لەگەڵا ئەگەری زیادەگۆیی لەو بارەیەوە)، شایەنی سەرنجدانە، بەڵام ئەوە تاكە هۆكار نییە. لەتوانای هیچ رژێمێكدا نەبووە، هەرچەند دڕندەش بووبێت، درێژە بەمانەوەی خۆی بدات تەنها بەپشتبەستن بەترس. بەڵام هەڵسەنگاندنێكی جیاواز لەوە دەریدەخات سەددام یاریكەرێكی زۆر بەتوانای سیاسی بووە لەعیراقدا. دوو ئامرازی سەرەكی بۆ مانەوە لەدەسەڵاتدا لەعیراق، بەو جۆرەی سەددام زوو تێیگەیشتبوو، بریتیبوون لەترس‌و رێكخستن.  تائێستاش بەو جۆرەیە. لەسایەی سەركردایەتی تاقانەی سەددام لە 1979 بەدواوە حیزبی بەعس بەشێكی تیۆرییە ئایدیۆلۆجییەكانی وەلاوەنا، لەشوێن ئەوەدا رووی لەمیكانیزمێك كرد بۆ فراوانكردن‌و پاراستنی سەركردایەتییە تایبەتەكەی. پێكهاتە نهێنییەكەی حیزبی بەعس كە لەسەر نموونەی حیزبی كۆمۆنیستی یەكێتی سۆڤیەت دامەزرابوو، توانای ئەوەی پێبەخشیبوو بخزێتە هەموو جومگەكانی ژیانی عیراقییەوە و كۆنترۆڵیان بكات. 

هەنگاوێك لەچەشنی ئەو كۆششە گەورەیەی لەساڵانی حەفتاكاندا كرا بۆ كەمكردنەوەی رێژەی نەخوێندەواری لەرێگای فراوانكردنی رێگاكانی دەستڕاگەیشتن بە فێركردن، پێشوازییەكی چاكی لێكرا و بەیەكێك لەدەستكەوتە گرنگەكانی بەعس ئەژماركرا، بەڵام لەهەمان كاتدا ئەوەی بۆ حیزبی بەعس مەیسەر كرد بیروباوەڕەكانی بەعس‌و گرنگیی بەرگریكردن لەشۆرشی بەعسیان لەدژی دوژمنە ناوخۆیی‌و دەرەكییەكان زۆر بەبەربڵاوی لەزەینی منداڵانی تەمەن جۆراوجۆردابچێنێ‌.

تواندنەوەی پێكهاتەی هێزی ركابەر

هەر لەپەیوەست بەمیكانیزمی فراوانكردن و پاراستنی سەركردایەتییەكەی حیزبی بەعسەوە، سەددام هەنگاوی نا بەرەو نزیككردنەوە یان بێلایەن كردن، یان پاكتاو كردن‌و تواندنەوەی پێكهاتەی هێزی ركابەر لەناو دەوڵەتدا. سەبارەت بە پارتی كۆمۆنیستی عیراق (ICP) كە تاكە رێكخراوی گەورەی عیراقی بوو لەدوای حیزبی بەعسەوە، سەرەتا لەحیزبی بەعس نزیكیان خستەوە و پاشان پاكتاویان كردن. هێزە چەكدارەكانیش، هەر لەناوخۆیەوە بێلایەن كران. زۆربەی كارمەندە سەربازییەكان، بەتایبەتی پلەدارە بەرزەكانیان كە لەپیاوانی حیزبی بەعس بوون، لەرێگای وەلای خێزانی یان خێڵایەتی ‌و عەشایرییەوە لایەنگری سەددام بوون یان راستەوخۆ بەوەوە پەیوەست بوون .

پاكتاوە ناوبەناوەكان بەسوود بوون بۆ ئەوەی بەروونترین شێوە بیری هێزە چەكدارەكانی بخاتەوە كە كێ‌ بەفیعلی لەسەری سەرەوەی دەسەڵات لەعیراقدا دانیشتووە. هەروەها بۆ ئەوەوی خۆی لەهەڕەشەی كودەتای سەربازی بپارێزێت، سەددام ژمارەیەك هێزی چەكداری ((ناتەقلیدی)) لەدەرەوەی زنجیرە تەقلیدییەكەی سەركردایەتی سەربازی دروستكردبوو، ئەمانەش بریتی بوون لەهێزگەلێكی میلیشیایی مەدەنی (لەچەشنی جەیشی شەعبی‌و فیدائیانی سەددام و پیاوانی قوربانی...)‌و هێزگەلێكی سەربازی پرۆفیشناڵا (لەچەشنی حەرەسی جەمهوری‌و حەرەسی تایبەت) كە زۆر ترسناكتر بوون لەرێگای ئاراستەكردنی دەرامەدەكانەوە بۆ ئەو هێزانە لەسەر حبسابی سوپای نیزامی، سەددام توانی وەلائی رەهای هەموویان بكڕێت و مانەوەیان بۆ رووبەرووبوونەوەی شۆرشە ناوخۆییەكان مسۆگەر بكات. هەروەها تۆڕێكی ئاڵۆزیان لەدەزگا ئەمنییەكان دروست كردبوو لەچەشنی بەشی موخابەراتی گشتی (كە ناوبانگێكی زۆر خراپی هەبوو)، یان راژەی موخابەراتی تایبەتی (واتە ئاسایشی تایبەتی) كە ناوبانگی كەمتر بوو و تایبەت بوو بەچاودێریكردنی وردی پەیكەرەی بەردەستی سەددام بۆ فەرمانڕەوایی كردن. هەموو ئەو ئاژانسە ئەمنییە جۆراوجۆرانە لەجیاتی رژێم ئەركی چاودێریكردنی هەڕەشە ناوخۆیی‌و دەرەكییەكانیان لەئەستۆدا بوو، سەرەڕای چاودێری كردنی یەكتری وەك ئەركێكی بنەڕەتی.

توانای تەوزیفكردن

سەرباری توانای سەددام وەك رێكخەرێك، هۆكاری تایبەت بۆ بەردەوامیی رژێمەكەی بریتی بوو لە توانای تەوزیفكردنی دابەشبونە كۆمەڵگەییەكان بۆ خزمەتی مەبەستەكانی خۆی . لەكاتی جەنگ لەگەڵا ئیراندا سەددام پەنای بۆ ناسنامەی عەرەبایەتی برد بۆ بەهێزكردنی ریزەكان دژی هەڕەشەی فارسی لەرۆژهەڵاتەوە. لەپاش تەواوبونی دووەمین جەنگی كەنداو، كاتێك راپەڕینێكی گەورەی شیعەكان لەباشوور رووبەڕووی بۆوە، پەنای بۆ تایفەگەری برد. ئەوەی كەرژێمەكەی لەساتە تاریكەكاندا رزگاركرد ئەگەر بریتی بووبێت لەترسی سوننەكان لەشۆرشێكی شیعەگەرای سەركەوتوو، دیارە ئەوەش ئەو ترسەیە كە رژێم بەئەنقەست وروژاندی. هەروەها سەددام سەلماندی كە زۆر بەتوانایە لەتەوزیفكردنی دابەشبوونە ئیتنیكی – رەگەزییە (عەرەبی – كوردی) یـیەكان، هاوكات تەوزیفكردنی دابەشبوونە حیزبییەكانی نیوان كوردەكان خۆیان. لەساڵانی نەوەدەكاندا رژێم كۆششێكی ئەنقەستی كرد بۆ پەنابردنە بەر هێڵی خێڵەكی، ئەویش بەپێی میتۆدێكی هەڵبژاردنەكی (إنتقائی). بەشێوەیەكی تایبەتی لەباشووردا، سەددام رووی بە سەركردەكانی هەندێك خێڵا دا و هەندێكیانی لەسەر حیسابی ئەوانی تر پاداشت كرد. لەو رێگایەوە، سەركردەكانی خێڵە شیعییەكانی پەلكێش كرد بۆ یارمەتیدانی رژێم بۆ زاڵبوونەوە بەسەر باشووری راپەڕیودا. ئەوەی مایەی پێكەنینە، رژێم لەو پلانەیدا بۆ لەخۆگرتنی هەندێك سەركردەی هەڵبژاردەی شیعە، نەریتێكی دێرینی هەڵگێڕایەوە كە مێژووەكەی بۆ دەیان ساڵا دەگەڕایەوە و تیایدا شیعە دورخرایەوە لەدەستڕاگەیشتن بە دەستكەوتەكانی فەرمانڕەوایی. وێنا كردنی سەددام وەك سەرۆكی سەرۆكەكان (شێخی شێخەكان) لەراستیدا بەواتای بەجێهێشتنی دابەشبوونی تایفی بوولەرێگای بانگەواز بۆ ناسنامەیەكی خێڵەكی لەجیاتی تایفی (14) .

ئەوە ئەگەرچی شێوەیەكی سەرتاپاگیربوو لەشێوەكانی فەرمانڕەوایی، بەڵام بەنرخێكی گران بەدەستهێنرابوو. لەئەنجامدا رژێمی بنەڕەتی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی لەعیراقدا زیاتر تووشی لێكترازان كرد و توانای كەمتر بوو لەئەنجامدانی كارەكانیدا. لەو كەشەدا، لەئەستۆی ئەندازیارانی بیناكردنەوەی عیراقی دوای جەنگە كار بۆ چارەسەركردنی ئەو لێكهەڵوەشانەوەیە بكەن. 

لەعیراقی شكستخواردودا (مەبەست عیراقی دوای پرۆسەی بەناو ئازادییە) كێشەی ئاڵۆز سەرهەڵئەدەن كە تایبەتن بەسروشتی ئەو رێكخستنە دیموكراتییانەی دەبێ‌ كاریان پێبكرێ‌. دیموكراتی، بەدیاریكراوی، دەبێ‌ لەپەیكەرەی دەسەڵاتدا لەعیراق رەنگبداتەوە. ئالێرەوە رۆڵی ژمارەكان بەشێوەیەكی رەها دەردەكەون. عەرەبی سوننە، واتا فەرمانڕەوایانی عیراق بەدرێژای مێژووی نوێی لەدامەزراندنییەوە، كەمتر لە (20%)ی دانیشتوان پێكدەهێنن، لەكاتێكدا عەرەبی شیعە (60%) پێكدەهێنن. دیارە لەهەر سیستمێكی دیموكراتی فیعلیدا، شیعەكان زاڵا دەبن، بەڵام گرنگ ئەوەیە سوننەكان دڵنیابن كە شیعەكان پایەیان لەزاڵبوندا بەكارناهێنن  بۆ تۆڵەكردنەوە لە سوننەكان (بەتوندوتیژی یان بەهەر شێوازێكی تر) لەقەرەبووی دەیان ساڵەی ژێر دەستەییان بۆ سوننە.

بە رووكەش رازی بن

هەروەها چاوەڕوانی ئەوەش دەكرێ‌ كوردەكان ( كەلەنێوان 15-20%ی دانیشتوان پێكدەهێنن) بە رووكەش رازی بن بەبەڵێنەكانی زۆرینەی عەرەبی هەژموندار سەبارەت بەرێزگرتن لەحوكمی زاتی كوردی و كەلتور و زمانی كوردی، هەرچەندە بەڵگەی مێژوویی زەق هەن بۆروودانی پێچەوانەكەی. بێگومان یاساناسانی رۆژئاوا زۆر سەرقاڵی گەڵاڵەكردنی كۆمەڵە رێنماییەكی وورد و باڵانسێكن كە نوێنەرایەتی كەمینە مسۆگەر بكات. لەوانەیە دەسەڵاتی جێبەجێكار شێوەیەك بێت لەشێوەكانی سەرۆكایەتی بەكۆمەڵ (هاوسەرۆكایەتی) كە رەنگدانەوەی بەشداریی هەرسێ‌ گروپەكە بێت، پەرلەمانیش دەبێ‌ بێگومان هەڵبژێردراو بێت لەسەر بناغەی نوێنەرایەتی رێژەیی بۆئەوەی بەئەمانەتەوە رەنگدانەوەی نوێنەرایەتی كردنی گروپە سەرەكییەكانی كۆمەڵگا بێت. هەریەكێكیش لەگروپە گەورەكان سەبارەت بەبڕیارە چارەنوسسازەكان دەبێ‌ مافی ڤیتۆی هەبێت. بەو جۆرە، لیستەكە درێژە دەكێشێت. یەكەمین دەستوری دیموكراتیش بۆ عیراق ئەگەر هاوشێوەی دەستورە دزێوە داسەپێنراوەكەی بۆسنە بێت وەك بەشێك لەرێكەوتننامەكانی دایتۆن بۆ ئاشتی (لەساڵی 1995دا) كەمایەی پەرتكردن‌و دابەشكردن بووە و سەركەوتوو نەبووە، لەعیراقیشدا هەر شكست دێنێ‌، چونكە دوو كۆڵەكەی بنەڕەتی نوقسان دەبێ‌:

یەكەم، دیموكراتییەت ئەوە دەخوازێت كۆدەنگی رەها لەئارادا بێت سەبارەت بەشەرعییەتی سیستمی سیاسی. بەدەربڕینێكی ئاسانتر، هەموو پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی عیراقی دەبێ‌ دان بەدەوڵەتی عیراقیدا بنێن وەك قەوارەیەكی هەرێمایەتی و شەرعی. بەڵام گومان لەوە دەكرێت كە كوردەكان شەرعییەتی دەوڵەتێكی عیراقی بەشێوەیەكی رەها قبوڵا بكەن.

دووەم، هەر شێوەیەك لەشێوەكانی دیموكراتی پێویستی بەمتمانەیە. ئەگەر هەر كەمینەیەك مافی ڤیتۆی هەبێت و شێوازێكی ئاڵۆزی رێنومایی و باڵانسی هێزەكان دابهێنرێ، دەكرێ‌ ئەمانە ببنە یارمەتیدەرێك بۆ كەمكردنەوەی هەلی چەوساندنەوەی كەمینە لەلایەن زۆرینەوە، بەڵام لەكۆتاییدا هەردەبێ‌ هەندێك بڕیاربدرێت بەپێی حوكمی زۆرینە، ئەگەر نا ئیتر دەوڵەت ناتوانێت بەئەركەكانی خۆی هەڵسێت. لەو رووەوە، دەبێ‌ كەمینە بای ئەوەندە متمانەی هەبێت كە زۆرینە دەسەڵاتەكەی خۆی بەخراپ بەكارناهێنێت. مێژووی عیراقی نوێ‌ ئاماژە بۆ ئەوە دەكات متمانەی نێوان گروپە گەورەكانی كۆمەڵگە لەزۆربەی كاتدا زۆر كەمبووە. دیارە لەكاتێكدا هیچ هەستێكی گەشەكردوو بەناسنامەی نیشتمانی‌و كۆدەنگیی بنەڕەتی بۆ شەرعییەتی دەوڵەتی عیراقی‌و ئاستێكی باڵای متمانەی دوولایەنە و لێكتێگەیشتن لەئارادا نەبن، ئیدی بەناچاری زۆر ئەستەم دەبێ‌ بتوانرێت بناغەیەك دابنرێت بۆئەوەی دەوڵەتی عیراقی دیموكراتیی ئازادی لەسەر دامەزرێت.


11/13/2014 12:29:34 PM Read Count [2723] Big Font Small Font

بیروڕاکان


بیروڕای‌ خوت بنێره‌
ناو :  
ئیمه‌یڵ :    
کۆمێنت :  
   

43 ساڵه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان خوێن ده‌به‌خشێت ...

  43 ساڵه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان خوێن ده‌به‌خشێت و

6/3/2018 11:14:03 AM
سعودیه‌ به‌ره‌و شانشینی‌ عه‌ره‌بی‌ سه‌لمانی‌ ‌ ...

شا سه‌لمان بن عه‌بدولعه‌زیز پادشای‌ شانشینی‌

7/12/2017 11:31:19 AM
تاقیكردنەوەی و راست و چەپەكانی فەرەنسا ...

ئەمڕۆ 6/11 هەڵبژاردنی پەرلەمانی فەرەنسا بەڕێوەدەچێت و

6/11/2017 11:15:06 AM
ئێرانی دوای هەڵبژاردنی ئایار ...

چاودێرانی سیاسی لەپاش هەڵبژاردنەوەی حەسەن رۆحانی

6/7/2017 12:10:42 PM
فیلەكان لەئەسپەكانیان بردەوە ...

 رۆژی 9/11/2016 دۆناڵد ترەمپ كاندیدی كۆمارییەكان وەك

11/10/2016 11:02:33 PM
په‌یوه‌ندییه‌كانی سعودیه‌و ئێران‌ له‌سایه‌ی ململانێی مێژوویی شیعه‌و سوننه‌دا ‌ ...

 ‌ئه‌م دۆسێیه‌ پوختەی بەرنامەی (٣+١)ی  رادیۆی ده‌نگی گه‌لی كوردستانه‌‌و

1/24/2016 11:29:34 AM
گوزەرێك بەهەڵبژاردنەكانی عێراق و هەرێمی كوردستاندا ...

پرۆسەی هەڵبژاردن لە چوارچێوەی سیستمێكی دیموكراتدا یەكێكە لەو ئ

10/22/2015 12:33:09 PM
توركیا لە نێوان سیستمی پەرلەمانی و سەرۆكایەتیدا ...

 توركیا لە نێوان سیستمی پەرلەمانی و سەرۆكایەتیدا

 
7/15/2015 1:20:48 PM
ئەڵمانیا و فیدراڵی و سیستمی هەڵبژاردنەكەی ...

  بۆ زیاتر ئاشنابوون بەسیستمی فیدراڵی و حوكمڕانی ئەڵمانیاو پێگەی جوگرافی و 

6/29/2015 11:13:24 AM
ئەڵمانیا و فیدراڵی و سیستمی هەڵبژاردنەكەی ...

بۆ زیاتر ئاشنابوون بەسیستمی فیدراڵی و حوكمڕانی ئەڵمانیاو پێگەی جوگرافی و

5/5/2015 1:13:56 PM
ئەڵمانیا و فیدراڵی و سیستمی هەڵبژاردنەكەی ...

بۆ زیاتر ئاشنابوون بەسیستمی فیدراڵی و حوكمڕانی ئەڵمانیاو پێگەی جوگرافی و مێژووەكەی و 

4/13/2015 9:37:53 AM
ئیسرائیل وڵاتی شۆڕشی سپی ...

 ئیسرائیل دەوڵەتێكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەكەوێتە ڕۆژئاوای ئاسیا،

3/30/2015 10:03:49 AM
ئەڵمانیا و فیدراڵی و سیستمی هەڵبژاردنەكەی ...

 بۆ زیاتر ئاشنابوون بەسیستمی فیدراڵی و حوكمڕانی ئەڵمانیاو پێگەی جوگرافی و مێژووەكەی و

3/16/2015 12:43:50 PM
ئەڵمانیا و فیدراڵی و سیستمی هەڵبژاردنەكەی ...

 بۆ زیاتر ئاشنابوون بەسیستمی فیدراڵی و حوكمڕانی ئەڵمانیاو پێگەی جوگرافی و مێژووەكەی و سیستم و شێوازی هەڵبژاردن و پێكهاتەی پەرلەمان و دابەشبوونی دەسەڵاتەكان لەو وڵاتەدا، بەباشمانزانی بەچەند بەشێك بۆ خوێنەرانی ئازیزی وێب سایتەكەمان ئەم دۆسیەیە بڵاوبكەینەوە.

2/25/2015 1:22:08 PM
سیستمی هەڵبژاردنی ئەفغانستان ...

 وڵاتی ئەفغانستان لە خۆرهەڵاتی باكووری كیشوەری ئاسیا لەنێوان وڵاتانی

2/16/2015 11:23:12 AM
دوای بەهاری عەرەبی، دیموكراسی و كۆمەڵگەی مەدەنی تونس و ئیسلامییەكان ...

 وڵاتی تونس لەپاش شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی بە كۆمەڵك قەیرانی سیاسی و

12/28/2014 12:33:08 PM
سكۆتلاند و لابردنی تاجی پاشایەتی لەسەر هەرێمەكەیان ...

 رۆژی18/ئەیلولی 2014 لەریفراندۆمێكدا ٤ ملیۆن هاووڵاتی سكۆتلەندا یەكەمجارە

9/22/2014 2:03:13 PM
لەبارەی پەرلەمانی كوردستانەوە ...

 لەبارەی پەرلەمانی كوردستانەوە

8/5/2014 11:59:01 AM
گوزەرێك بە هەڵبژاردنی خولی چوارەمی پەرلەمانی كوردستاندا ...

 رۆژی شەممە 21/9/2013،كاتژمێر حەوتی‌ سەرلەبەیانی‌ هەڵبژاردنی‌ گشتی‌ خولی‌

10/20/2013 9:52:14 AM
شیكردنەوەیەك لەسەر هەڵبژاردنی خولی سێیەمی ئەنجوومەنی پارێزگاكانی عێراق 2013 ...

265 قەوراەی سیاسی بۆ 447 كورسی  ئەنجوومەنی پارێزگانی عێراق جگە لە هەرسێ

4/18/2013 9:28:53 AM
ئۆباما و رۆمنی، كامیان دەرگای كۆشكی سپی دەكاتەوە ...

 بەپێی دەنگدانی‌ پێشوەخت‌و 24 سەعات پێش دەنگدانی دانیشتووانی ئەمریكا

11/5/2012 10:25:24 AM
بنەماكانی دیموكراسی لەئەمریكا ...

 لەگەرمەی شەڕی ناوخۆداو بۆ هێشتنەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكان وەكو یەك وڵات، لەئاهەنگی كردنەوەی گۆڕستانی نەتەوەیی گیتیزبۆرگدا، سەرۆك لینكۆڵن...

10/13/2012 10:40:55 AM
دەسەڵات و دیموكراسی لەمیسر ...

 ناوی میسر لە زمانی عەرەبی و سامیدا  بە چەند مانایەك هاتووە، یەكێك لەوانە، لە چاوگی ناوی شارەوە هاتووە...

7/15/2012 11:46:19 AM
محەمەد مورسی چۆن بووە سەرۆكی میسر ...

 دوای هەفتەیەك لەهەڵبژاردنەكە رۆژی 2012-6-24 ئەنجامی‌ هەڵبژاردنەكانی‌ خولی‌ دووەمی‌...

6/26/2012 11:39:06 AM
كێ‌ دەچێتە كۆشكی ئیلیزیە ...

رۆژی 22/4/2012 هەڵبژاردنی هەشتەمین خولی سەرۆكایەتی كۆمار بەڕێوەچوو كەنزیكەی 45 ملیۆن دەنگدەری

4/23/2012 1:15:18 PM
دەوڵەت، یاسا، هاوڵاتیان لە دیموكراسیدا ...

سیستمی سیاسی ئێستای ئەڵمانیای فیدراڵی، دووهەمین سیستمی دیموكراتییە لە...

2/23/2012 10:26:42 AM
تورکیاو پارتی داد و گەشەپێدان و ئەزموونی سێ‌ خولی حكومڕانی ...

ده‌وڵه‌تی تورکیا له‌ 29ی تشرینی یه‌که‌می 1923 دا دامه‌زراوه‌و یه‌که‌مین سه‌رۆکی

1/28/2012 12:01:21 PM
سیستمی سیاسی و هەڵبژاردن لەهەرێَمی كوردستان ...

دۆسیەیەكە لەسەر پێكهاتەو جوگرافیاو دانیشتوان و پێگەی هەرێمی كوردستان...

1/26/2012 10:20:46 AM

  1   

له‌ په‌ڕه‌ی 1 له‌ 1 ( 28 هه‌واڵ )